Atselu cari bâgǎ thimeljilu alishtei dinastii, fu Vasili Protlu cari agiumsi amirǎ tru anlu 867.

Sinferlu a nostru ahoryia ti aiestu amirǎ vini dupu tsi adyivâsimu câ desi numa di prota, sumu cari fu cânâscutu, eara di “Vasili Makedonlu”, s-pari câ arâzga lui dealithea s-tradzi ditu unâ fumealji di vâsiljeadz armeni (ditu Armenia).

Ninti s-ahurhescu s-dizvârtescu lunga cali, ninga nibitisitâ, tru cari fârâ s-voi intraiu, prindi s-dzâcu câ di cumu ânj intrarâ tru minti dauli zboarâ di cari adushu aminti ma-ndzeanâ, « makedonu » sh « armeanu », dauli ligati di unu singuru omu, unâ pustâ di hirbeari nu mi alâsa arâhati.

Cumu potu s-sheadâ deadunu dauâ zboarâ cari suntu ahântu alargu, ma s- minduimu la orighini, la kiro, la locu ?

Cu aiestâ minduiari ahurhiiu s-caftu tutu tsi s-anyrâpsi ti Vasili Protlu sh ti dinastia / fumealjia a lui.

Ma multu di tihi, câftǎrli a meali s-dânâsirâ pi unu isturianu di Yalii / Frântsii, cu numa di Albert Vogt, tsi anyrâpsi la 1908 “Basile I-er, Empereur de Byzance 867 – 886 et La Civilisation Byzantine à la fin du IXe siècle” tipusitǎ Paris, tru Librairie Alphonse Picard et Fils.

Albert Vogt anvitsǎ sumu cumândâsearea pedayogicâ alu Charles Diehl (1859-1944) sh Alfred Nicolas Rambaud (1842-1905), doi di naima mǎrlji profesori cari anyrâpsirâ ti Byzantsu sh-ti etili ditu mesi.

Ditu cartea tsi-u deadimu ca numâ ma ninti sh cari fatsi ti prota oarâ unâ pirmituseari completâ a etâljei cându bânǎ Vasili Protlu, sinferlu a nostru tora di oarâ s-aplicǎ ma multu pi informatsiili tsi mutrescu orighinea sh bana alushtui amirǎ.

Informatsiili cari li anyrâpseashti Albert Vogt yinu ti aiestâ parti di la nipotlu alu Vasili, Constantin VII  Porphyrogenetlu (905-959) cari anyrâpsi ti bana a pap-su-lj sh ti cumu eara andreaptâ amirâriljia byzantinâ tu atselu kiro. S-dzâtsi di Constantin VII  Porphyrogenetlu câ fu unu amirǎ intelectualu, istorianu, artistu sh anyrâpsitoru/literatoru.

Tsi lomu noi tu isapi tu studiulu a nostru furâ dauâ cǎrtsâ “Bana alu Vasili/Vie de Basile” sh “De Administrando imperio”, iu pistipsimu noi câ s-aflâ informatsiili di naima mari simasii ti tema tsi nâ dishtiptǎ sinferlu.

Albert Vogt anyrâpseashti cǎ Vasili s-amintǎ tu Makedonii, fârǎ s-da unu locu, la anlu 811 icâ 812, tu unâ fumealji di huryeats tsi va s-dzâcâ oaminji di la hoarâ. Loclu a lui di amintari âlj deadi ma amânatu, cându agiumsi amirǎ, numa di Vasili Makedonlu, di iu sh numa a dinastiljei / fumealjei di amiradz cari vini dupu elu pânâ la anlu 1056, cându muri atsea ditu soni vâsiljoanji di idyea arâzgâ/di idyiulu osu (Théodora Porphyrogénéte 980-1056).

Iara fârâ altâ exiyisi, dzâtsi câ la 813, ti itia polimlui cari-lu purtă unu vâsilje vârgaru  Krum, contra Byzantsului, fumealjia alu Vasili, cari s-afla tu mâhâladzlji deanvârliga di Andrinopoli, fu loatâ deadunu cu altsâ 10000-12000 di bârbats fârâ s-misurâ muljerli sh ficiuritslji, sh furâ adushi tu Vâryâria ditu atselu kiro, iuva nu multu alargu di Preslav,  iu eara loclu iu bâna sh cumândâsea vâsiljelu vâryaru icâ  poati ninga Dunâ, tu loclu iu adzâ easti Silistra (Cadrilateru). Aiestâ ditu soni minduiari, dzâtsi Vogt, vini ti itia câ adutsearea makedonjloru s-featsi cu cârăyili. Ma s-hibâ dealithea aiestâ ipotezâ, ti ciudii sh tâxirati ti makedonji s-agiungâ ninti di oarâ (“avant l’heure”) tu idyiulu Cadrilateru, iu dupu altu polimu (1912/1913), ama ti altâ itii, furâ colonidzats/mutats pârintsâlji a noshtsâ armânji, a curi lâ si dzâtsea tutu « makedonji ». Ma undzearea tsi iasi tru miydani tu aiestâ minduiari nu s-dânâseashti mash aua. Cumu va videmu ma-alargu.

Vasili eara tu atselu kiro ninga tu culpani. Fumealjia lui sh alantsâ makedonji icâ trakianji bâna tu hoari deadunu sh armasirâ tu locurli atseali ma multu di yinyits anji.

Aua bânǎ Vasili sh fumealjia lui iu s-amintarâ ma multsâ frats sh surori, ditu cari elu eara naima marli. S-pari câ nu-lj vigljea canu sh bâna deadunu, acshi cumu bâna sh tu Makedonii. Vasili criscu fârâ sculii, cumu crishtea sh-alantsâ ficiurits vâryari, mashi cu urnipsearea pârinteascâ sh-cu praxea cari u loa di la ma tricutslji a hoarâljei. Albert Vogt dzâtsi câ fendu-su alu Vasili muri cându elu avea 15-17 di anji shi, cumu eara adetea, atselu ma marli di ficiori âlj loa loclu.

Nu shtimu tsi lucru fâtsea Makedonjlji tu atselu locu sh nitsi cumu sh-tritsea bana. Tsi shtimu easti câ Vasili sh-alantsâ Makedonji armasirâ aclo pânâ cându elu umplu ilikia di 25 di anji. Fârâ di altâ, cumu bâna deadunu ca di totna, nu-shi kirurâ ni limba ni adetsli, sh vrearea ti turnari-lj frimta tuts.

Sâ spuni câ Makedonjilji, ân capu cu doi bârbats di mari curagiu, cu numa di Kordyles sh Tzantzes, s-bâturâ cu vâryarlji cari eara andrupâts di unguri sh lj-anâkisirâ. S-turnarâ tuts tu Makedonii, iu Tzantzes fu durusitu cu titlu di strategu/gheneralu/cumândisitoru a Makedoniljei.

Dupu tsi s-turnǎ tu Makedonii, unu kiro lucrǎ ti Tzantzes ama nu aminta câtu lipsea sh-tsânâ fumealjia sh atumtsea lo apofasea s-ducǎ Constantinopol. Vogt dzâtsi câ-lj fu multu greu s-dispartâ di fumealjia lui, ama nu u agârshi vârâ oarâ sh dipriunâ, câtu bânǎ, lâ pitritsea tuti tsi avea ananghi.

Va nâ dânâsimu aoa cu epopeia alu Vasili sh va nâ turnǎmu niheamâ la tsi anyrâpseashti Constantin VII Porphyrogenetlu ti arâzga a fumealjei a pap-su-lj.

Elu dzâtsi câ arâzga loru dealithea easti di la Philip II sh Alexandru Makedon sh aiestâ arâzgâ fu totna nsusu tsânutâ di tuts amiradzlji cari ishirâ ditu aiestâ fumealji. Siyura câ putemu s-lomu aiestâ apofasi ca hiindalui zborlu di “arâzgâ dila populu alu Philip II sh Alexandru Makedon”, acshi cumu sh adzâ ninga multsâ di Armânji minduiescu câ arâzga loru easti di la Alexandru sh populu makedoneanu.

Easti intirisantu ti anyrâpseari câ aiestâ pistipseari u avurâ tuts amiradzlji cari ishirâ ditu aiestâ fumealji.

Multu kiro dupu Vasili Protlu, Vasili II Bulgaroctonlu (958 – 1025) avu unâ sorâ Ana cari u mârtǎ cu Vladimir (958 – 1015), vâsiljelu di Kiev. Unâ nipoatâ Ana Iaroslava s-mârtǎ  cu Henri I ali Frântsii cu cari avu unu ficioru cari lu pâtidzarâ Philip, trâ adutsearea aminti alu Philip II Makedonlu, strâpaplu a fumealjei ditu cari-sh trâdzea zârtsina. Eara ti prota oarâ cându tu Yâlii/Frântsii s-amintǎ unu ficiuricu tsi fu pâtidzatu Philip.

Easti iara intirisantu ti anyrâpseari câ cronitsli slavoni (Cronica alu Nestor – 1116?) cari anyrâpsescu ti Ana Porphyrogeneta cumu u zugrâpsescu, easti adusâ aminti ca “makedonski” tsi va s-dzâcâ câ yini ditu dinastia / fumealjia makedonâ.

Ma s-eara zborlu mash di arâzga “makedonâ” cari nâ-u anyrâpseashti Constantin VII Porphyrogenetlu, isturia a mea va s-dânâsea aoa.

Ama nu fu s-hibâ acshi!

Amirǎlu Vasili Protlu nu fu ici unu omu ca tuts alantsâ. Acâ fârâ sculii sh fârâ carti  (nu shtea s-adyivâseascâ nitsi s-anyrâpseascâ) elu agiumsi amirǎ tu ilikia di 55 di anji.

Cumu anyrâpseamu ma ninti dupu tsi lucrǎ unu kiro sumu cumândâsearea alu Tzantzes, cari eara strateglu a Makedoniljei, lo apofasea s-ducâ Constantinopol, iu minduia câ va poatâ s-amintâ ma lishoru bana ti elu sh ti fumealjia lui cari avea armasâ acasâ, tu Makedonii.

S-dzâtsi ti elu câ eara unu bârbatu analtu ca bradlu, cu percea neali-neali, cu multâ cuveti, intelighentu sh multu sertu. Tsi shtea ma ghini eara s-aibâ angâtanu calji, sh-acshi lu-adusi tihea s-lucreadzâ ti unu omu multu avutu, cu numa-lj  Theophylitzes.

Tu kirolu atselu amirǎ eara Mihali III, hiljiulu alu Theophil sh Theodora. Putearea dealithea u avea Bardas, frati ali Theodorâ cari purta numa di Cezar, cata cumu tu amirâria romanâ.

Antigon, unu hiljiu di-alu Bardas avea andreapta unâ measâ cu gimbushi cari s-bitisea totna cu alumti iu tiniri cu cuveti câfta gloria sh paradzlji tsi yinea diunâoarâ cu ea. Ti kirolu di cari zburâmu tora, la gimbushi eara câlisits sh alumtâtori vâryari cari, di multu kiro, eara cunuscuts tu Byzantsu, ca oaminji cari vârnu nu lâ u putea. Maxusu eara unu cari nu avea vârâ su-lu surpâ, ahânta eara di sarpu. Cumu la gimbushi eara câlisitu sh afendicolu alu Vasili, Theophylitzes, aestu lâ dzâsi câ ari elu unu tiniru tsi nu lj-u poati vârâ, nitsi vâryarljii.

Ti Vasili fu prota poartâ tsi-lj si dishcljisi calea câtâ aveari. Vâryarlu vru s-lu mutâ sh s-lu da di padi, ama Vasili armasi ca gurguilju di keatrâ, alâkitu di locu. Dupu aiestâ, Vasili s-ascumbusi, lu mutǎ vâryarlu pânâ pisti capu sh lu-arcǎ mpadi di iu vâryarlu nu mata s-mutǎ.

Aiestâ fu duri ta s-adarâ unâ mari entipusi tu mintea Cezarlui cari-lj gri s-lucreadzâ ti elu. Ti Vasili fu intrata tu fumealjia amirǎlui.

Unâ dzuuâ, Mihali III ancupârǎ unu calu tsi vru s-lu ancalicâ, ama callu fu ahântu di ayru, câ nu putu canu s-lu tsânâ. Cându amirǎlu dzâsi cǎ va sâ-lj talji cicioarli di dinâpoi, Vasili câftă s-lu-ancalicâ. Cu mari mâsturlâki alinǎ  callu, tsi lu-ascultǎ fronimu, acshi cumu cu 12 di eti ma ninti Alexandru Makedon, di la cari dzâtsea câ s-tradzi, adrǎ cu Bucefal.

Acshi agiumsi Vasili di lucra tu ahurea amirǎlui. Eara la anlu 856, sh-avea ilikia di 44 di anji.

Dupu unu kiro, la unâ kiniyi/avinari, la cari Vasili purta bastonea amirâreascâ, unu lupu ishi dinâcali shi s-hiumusi câtâ amirǎ. Cu curagiu sh fârâ s-minduiascâ ici, cu cuvetea-lj cânâscutâ, Vasili âlj cripǎ caplu  a luplui cu bastonea-lj amirâreascâ, sh de-atumtsea, aprukearea lui di amirǎ nu mata putu s-hibâ curmatâ.

Dupu ninga dzatsi anji cari tricurâ, s-dzâtsi câ Vasili fu atselu cari  lu cândâsi amirǎlu s-lu vatâmâ Cezarlu Bardas, sh ti itia câ lu-avea adratâ s-pistipseascâ câ ascâpǎ di unu mari dushmanu, amintǎ tesea di co-amirǎ.

Pânâ tu soni s-dzâtsi câ tutu elu fu atselu cari andreapsi vâtâmarea amirǎlui Mihali III sh la anlu 867 agiumsi amirǎlu a Bizantsului, cându bâgǎ thimeljilu a dinastiljei Makedoni.

Vasili fu la cumândâsearea Byzantsului kiro di 19 di anji, cându spusi câ easti unu omu multu mintimenu, cari shtii s-tsânâ ekilibrulu cu lucurlu, cu paradzlji, cu putearea, cu pistea. Acâ fu fârâ carti, fu unu mari amirǎ tsi bâgǎ pi cali amirâria tsi fu thimeljlu la Europa cari amintǎ pânâ adzâ.

Ti hǎrli tsi li avu aiestu amirǎ sh ti tsi amintǎ Byzantslu tu kirolu alu Vasili va s-anyrâpsimu altâ oarâ.

Tora vremu mash s-arcǎmu unâ mutritâ ti soia cumu lu vidzurâ cronicarlji cari anyrâpsirâ ti elu dupu Constantin VII Porphyrogenetlu.

Albert Vogt adutsi aminti di Continuarea la Theophanes (961), Yioryi Caluyarlu (948), Leon Yrâmâticlu (948), Symeon Magister (975) sh Georgios Kedrenus (1124?).

Aistu ditu soni adutsi unâ theorii cari easti ti noi di mari simasii. Nu câ easti dealithea, ama tamam câ poati s-nâ aducâ unâ multu importantâ apandisi la unâ antribari cari nâ frimitâ di multu kiro.

Kedrenos,  cumu sh altsâ cronicari, ama cu ma ptsâni detalii, anyrâpseashti câ Vasili Protlu sh tutâ dinastia / fumealjia Makedonjloru pari câ easti di arâzgâ “armeanâ” .

Ia tsi dzâtsi Kedrenos:

“Vasili s-amintǎ tu Makedonii, ama elu eara di arâzgâ armeanâ, sh ma multu, eara amintatu tu unâ fumealji multu cunuscutâ a Arsacizloru, cari au datâ vâsiljeadz la Partsâ, Medzâ sh Armeanji… Atselu ditu soni vâsilje, Artaban, kiru putearea sh vini cu frati-su Klienis, s-ascundâ tu Byzantsu, iu eara amirǎ Leon atselu Marli. Aiestu lj-apruke ghini sh lâ featsi tinjia di lj-apânyisi tu pâlatea lui. Aflândalui, vâsiljelu a Pershloru, cari lu- avea bâtutâ Artaban, lj-anyrâpsi s-toarnâ câ pali va-lj bagâ s-hibâ vâsiljedz pisti Armeanji. Cumu s-minduia tsi s-adarâ sh avdzâ amirǎlu Leon, lj-ari mutatâ tu unu câsâbǎ ditu Makedonii cu numa di Nike.

Deapoaia cumu vâsilia persanâ fu bâtutâ di araghi (651 dH), cumândâsearea arabâ câlisi diznău armeanjlji s-yinâ nâpoi tu Apiritâ. Cumu Heraclius tsi eara sh elu di arâzgâ armeanu, ditu fumealjia arsacizloru, avdzâ sh elu di aiestâ acljimari sh nu vrea s-kearâ aieshtsâ armeanji, lj-adusi prota tu câsâbǎlu Philipes ditu Makedonii sh ma nâpoi Andrinopoli iu lâ si pâru ma ghini, ama fârâ ta s-minteascâ cu dunjeaua autohtonâ.”

Unâ analizâ ahândoasâ la tsi pirmituseashti Kedrenos ascoati tu miydani multi alathusi, maxusu chronoloyitsi. Prota, sâ shtii tora câ Arsacizlji furâ vâsiljadz tu Armenia di la anlu 250 ndH pânâ la 225 dH. Artaban V fu vâtâmatu tu polimu sh nu s-cânoashti desi avu vârâ frati. Leon Protlu (câ di elu easti zborlu) fu amirǎ la 457-474 dH sh Heraclius fu amirǎ la 610 – 641 dH. Vasili s-amintǎ la 812. Cumu s-pistipseshtsâ câ vârâ ditu Arsacizi dila anlu 225 dH agiumsi tâshi dupu ma multu di 200 di anji tu Byzantsu, sh dupu ninga 150 di anji Heraclius (cari eara mortu la 651 dH) lj-ari mutatâ Andrinopoli, iu dupu altsâ 200 di anji s-amintǎ Vasili cari pistipsea câ ari arâzgâ makedonâ?

Ta s-nu adrǎmu vârâ alathusi tru analiza noastrâ neasimu sh mutrimu la tuts isturianjlji armeanji, tsi putum s-lj-aflǎmu. Suntu isturianji di mari autoritati cumu Moïse de Khorene (410 – 490 dH) , Arisdagues de Lasdiverd (1000 ? – 1071 dH), Sébéos (645 dH). Iuva nu s-adutsi aminti di arâzga armeanâ alu Heraclius (Sébéos) icâ alu Vasili Protlu icâ tuts atselji tsi furâ dupu elu, acâ Arisdagues de Lasdiverd anyrâpsi multu ti amiradzlji ditu dinastia makedonâ sh maxusu ti Vasili II Bulgaroctonlu. Neasimu ninti cu câftarea noastă sh-antribǎmu unu mari numiru di armeanji cari bâneadzâ tu Europa sh SUA. Tuts nâ dzâsirâ idyiulu mesagiu. Dupu elji nu s-ari avdzâtâ vârâ oarâ ca unu armeanu sh-kiarâ identitelu sh nu cânoscu ca vârâ armeanu s-agiungâ tu tesea / clasa socialâ ahântu di-nghiosu, cumu pari câ fu Vasili. Sh ca unâ observatsiuni ditu soni, unâ paradiymâ multu sughestivâ : cu ptsânu kiro ninti di Vasili Protlu fu amirǎ Leon Armeanlu cari nu sh-avea agârshitâ arâzga, acshi cumu ishishi Kedrenos dzâtsi, ti itia câ armeanjlji nu para s-mintea cu alanti milets.

Easti limbidu câ tutâ isturia easti alathusi icâ pirmithu.

Ama, dupu tsi ljiai tu isapi tuti minduierli, unâ antribari nu tsâ da arâhati. Di iu vini aiestâ theorii cu arâzga “armeanâ”.

Lipseashti s-nâ turnǎmu niheamâ la Albert Vogt sh Constantin VII Porphyrogenetlu. Tu “Bana alu Vasili” (cap XII, 244) Constantin VII Porphyrogenetlu dzâtsi câ Vasili, tiniru agiumtu Constantinopolu s-avea ligatâ sotsu cu unu patricianu cu numa di Constantin, fendi alu Thoma, cari bâna tu kirolu alu Constantin VII Porphyrogenetlu, ti itia câ eara doilji di idyia arâzgâ “armenios”, tsi va s-dzâcâ tu limba greacâ “armeni”. Ma-nclo nitsi unu altu zboru cari-s-pitreacâ la aiestu populu, ni iu bâneadzâ, ni di iu s-tragu, ni cumu agiumsirâ tu Makidonii.

Prindi s-dzâtsemu câ nu sâ shtiu ma multi ti patricianlu Constantin sh Thoma, nafoara di tsi adutsi aminti Constantin VII Porphyrogenetlu tu capitolu di ma-ndzeanâ.

Defturlu locu iu Constantin VII Porphyrogenetlu adutsi aminti di zborlu “armenios” iasti atumtsea cându azburashti ti unu sotsu alu Valisi Protlu cu numa di Stilianos Zaoutzés, cari agiumsi omlu cu naima mari puteari pi ninga Amirǎ. Stilianos Zaoutzés di cari Costantin VII Porpyrogenetlu dzâtsi câ easti “armenios” di idyea arâzgâ ca pap-su, easti afendi ali Zoe, mârtatâ cu Leon VI di cari s-amintǎ Constantin VII Porphyrogenetlu.

Cu aiesti dauâ numi ditu soni, nâ si pari câ alathusea cu arâzga alu Vasili Protlu s-limbidzashti tutâ. Ca unâ pârâtirisiri/observastii, numili “Constantin” sh “Thomas” cumu sh “Vasili” nu para eara ufilisiti la armeni, aca eara sh-elji crishtini. Cu ahântu ma ptsânu numili  Stilianos sh Zoe cari, dupu shtearea noastrâ, li-aflǎmu adzâ sh maxusu tu atselu kiro la Grets sh la Makedonji/Armânji. Unâ câftari ti numili sh patronumili ufilisiti di Armenji n-adutsi apofasea câ minduiarea noastrâ easti dealithea. Dǎmu ma-nghiosu ndauâ di locurli iu putemu s-adyivâsimu numili sh patronumili ufilisiti la Armenji:

http://www.netarmenie.com/religion/annexes/prenom.php

http://fr.wikipedia.org/wiki/Liste_des_prénoms_arméniens_masculins

http://books.google.fr/books?id=Dn0SxJTyJ6QC&pg=PA868&lpg=PA868&dq=patronyme+arméniens&source=bl&ots=MU6BUcGAbu&sig=FB3dRV0CDsKsytwAE-qJ0meScNA&hl=fr&ei=6ydeS_mpNZHS4gbo-dD6BA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CCAQ6AEwBg#v=onepage&q=patronyme%20arm%C3%A9niens&f=false

Mash ca unâ adâvgari, tu tuti cǎrtsâli ti isturia Armenjloru, tsi li deadimu ma-nsusu, nu aflǎmu canâ di numili adusi aminti aua.

Diznau ca unâ pârâtirisiri/observatsii:  zborlu cari lu ufilisescu armenjiljii  atumtsea cându azburǎscu ti elji iasti “hay”, pluralu “hayer”- dupu numa thimiljiusitorlui myticu Haïk. Acshi cumu sh alti populi uilisescu altu zboru di-atselu ufilisitu di xenji : “shkiptari ti arbinesu”, “brezh ti bretonu”, “euskadi ti basc”, “elinu ti grecu” etc.

Tsi easti ciudii tu tutâ isturia aiestâ easti câ desi putemu s-lomu ti bunâ orighinea “armeanâ”, maca tu tutu tsi yini dupu aiestu capitolu, Constantin VII Porpyrogenetlu anyrâpseashti mash di arâzga “makedonâ”, di la Philip sh Alexandru atselu Marli. Nâ si pari ti nipistipseari câ unu isturianu bunu cânâscâtoru di populi, pisti cari eara amirǎ, s-minteascâ dauâ zboarâ cu noimi ahântu di ahoryia, fârâ s-da vârâ exiyisi i apandisi.

Unâ sinyurâ apandisi poati s-exiyiseascâ aiestâ theorii. Zborlu “armeanu” di iu ahurhi theoria cu arâzga armeanâ alu Vasili, sh cari tu limba greacâ s-anyrâpseashti “armenios” fu la orighini “armanoi” i “armenoi” cumu siyura sh-dzâtsea makedonjlji di multi eti ninti. Sh adzâ tu locurli iu bâneadzâ armânjilji di totna, sh maxusu ninga Kastoria, icâ tu Arbinishii, zborlu tsi lu avdzâ easti “ar(â)meanji” icâ “rrâmeanji” cari easti multu efcula ti confundari cu “armeanu”.

Cumu s-agiumsi la aiestâ alathusi? Minduiescu câ zborlu “armân” cari eara ufilisitu di makedonji, nu eara multu cânâscutu nafoara di comunitatea loru, cumu nu fu cânâscutu nitsi tu eta 19 sh cumu nu iasti ninga ghini cânâscutu nitsi adzâ.

Pistipsescu câ Constantin VII Porphyrogenetlu ufilisi zborlu acshi cumu lu-avdzâ di la pâpânjii a lui, dupu tsi bânǎ alargu di Makedonii sh yrâmâticlu cari lu anyrâpsi lu-adusi tu limba greacâ, aschi cumu duki elu. Iasti poati, unu semnu alâsatu di Dumnidzǎ ti dizligarea mistiryiului ligatu di populu makedonu pi cari nu vru pânâ tora s-lu alasâ s-kearâ.

Sh nu dipu tu soni, prindi s-dzâcu câ ti mini, cama di 20 anji, cathi oarâ cându dzâcu câ hiu armânu, nu fu unâ oarâ s-nu-nj toarnâ xenlu cu cari azburǎscu :

• “hii armeanu ?”

Cathi oarâ lipseashti s-trecu pritu :

• “aromanian” icâ “aroumain” cari nj-adutsi antribarea : “hii român ?”;
• “makedoneanu” cu antribarea : “hii slavu ?”;
• “vlahu” cu antribarea ntru-oclji “?”;
• sh dipu dinâpoi “Makedon-Armânu” di la Alexandru Makedon.

Câ tse “Makedon-Armânu” ?

Câ numa popullui a meu yini di la dauâ personalitǎts mithitsi:

Protlu cu numa di Makednes, adusu aminti di Herodot, tsi deadi numa di Makedonia, sh defturlu (vahi protlu) cu numa di Armenus, adusu aminti di Strabon, tsi deadi numa di Armân icâ Arâmeanu.

Ca unâ concluziuni ditu soni, minduimu câ ipoteza pi cari u prezentǎmu tu câftarea noastrâ easti dealithea, fârâ câsuri sh câ zborlu di “armânu” i “arâmeanu” fu ufilisitu di Armânji di naima vecljiulu kiro. Sh ma largu, câ tu perspectiva aiestâ easti limbidu câ multi di personalitǎtsli tsi pânâ adzâ furâ cânâuscuti ca “Armenji” icâ di arâzgâ “armeanâ” eara dealithealui Armânji i Makedonji.

Prindi ca intelectuali di-a noshtsâ, cu vreari ti fara armâneascâ, sâ s-apleacâ pi aiestâ temâ shi s-caftâ tu documenti tsi suntu adzâ multu ma efcula ti-aflari.

Sh s-anyrâpseascâ diznâu isturia a popului a nostru  cari, ti amârtii, ninga nicunuscutu ti Europa, ti cari adrǎ ahânta curbani.

Niculaki Caracota

Paris, la 17 di Yinaru 2010

La aesti antribări furâ dati apandisi di multi ori cu ayunjisealâ, sh maxusu atumtsea cându yini zborlu di loclu iu n-apreasimu, Makedonia, shi tsi nâ leagâ di popullu alu Philip sh Alexandru.

Naima multsâ di atselji cari anyrâpsirâ trâ noi, nâ cânâscurâ ditu frâmturi di informatsii cari furâ sh eali adunati di la oaminji cari, i tricurâ pritu locurli iu bâna a noshtsâ, i li-adyivâsirâ ditu isturii ma nali i ma veclji. Cumu cunushtearea armânea niheamâ dipârtoasâ, vârâ di ljei nu putu s-adarâ unâ zuyrâpseari ahândoasâ.

Atselji cari s-aprukearâ naima multu di armânji, xenji icâ di-a noshtsâ, furâ filoloyi icâ etnoloyi. Ptsânji isturianji s-aplicarâ ma sânâtosu tu etili tricuti. Shi aestu lucru ti itia câ, nafoara di memoria oralâ tsi va sh-ea s-hibâ loatâ tu meatri, nu suntu multi documenti anyrâpsiti ti armânji. Icâ  ninga nu s-află vârâ s-li caftâ icâ s-li adyivâseascâ cu ma multu sinferu.

Cu aesti minduieri sh cu vrearea ti averu, dupu tsi câftămu s-adyivâsimu câtu cama multu ti tsi s-anyrâpsi ti armânji, vremu s-arcămu unâ nauâ mutreari tu unâ prublemâ multu contruversatâ shi ptsânu cânâscutâ.

Unu isturianu cari nâ deadi curagiu tr-aestu lucru easti Neagu Djuvara, di arâzgâ armâneascâ, cari, dupu tsi bână ma multu di disâ di banâ tru Europa di Ascâpitatâ, dzâtsi adzâ câ s-featsirâ multi alathusi tu isturii, sh maxusu tu atsea ali Românii, iu sâ spuni câ popullu românu s-tradzi di la dacianji sh romanji. Tutu elu dzătsi câ theoria tsi urdinâ câ dacianjlji suntu parti di popullu trakianu shi câ suntu naima multsâ tu Haemus, nu easti dealithea shi câ aestâ theorii vini di la apridutsearea alâthusitâ alu Herodot. Ti amârtilji, tinjisitlu a nostru isturianu di arâzgâ armâneascâ nu adutsi vârâ nauâ, tu tsi mutreashti popullu armânescu.

Ti partea noastrâ, unâ apandisi la antribărli cari nâ frimitâ tuts, poati s-yinâ di la ndauâ averuri trâ noi, armânjlji, shi cari li-avemu tru minti, ma nu suntu scoasi nica tru miydani.

Aiesti averuri suntu:

1. Loclu iu băneadză armânjilji di totna easti reghiunea ditu Balkanu sh maxusu ditu Gârtsii, cânâscutâ sumu numa di Makedonia anticâ, tu cari intrâ Makedonia, Thesalia, Epirlu, iu avurâ shi au nica tu protâ tesi zânatea di picurari shi cârvânari. Easti singurlu populu tu Balkanu cari di totna easti cânâscutu ca “picurari tsi alâxescu loclu/migratori”.
2. Numa sumu cari suntu cânâscuts tru reghiunli iu bâneadzâ iasti “vlahi i cutzovlahi” tu Gârtsii, “vlahi i ciobanji” tu Albania, “vlahi i vlasi” tu Vârgârii sh FYROM, “tsintsari” tu Sârghii sh “macedo-românji icâ makedonji” tu România, ahurhinda cu daua parti a etuslui 19.
3. Numa cari u ufilisimu anamisa di noi easti “armânu” icâ “rrâmânu”(la fârshirots). Cându ishea ditu loclu iu bâna di totna, shi maxusu andicra di xenji, armânjilji ufilisea numa di “makedonji” icâ di “grets”. Acshi avemu exiyisea câ multsâ di armânjilji cari bâna tu Amirâriljia Avstro-Ungarâ eara cânâscuts ca “grets” (Sina, Dumba etc.), acâ azbura acasâ armâneashti, i ca “makedonji” (Riga Fereu). Tu Românii, acshi cumu armânjilji ufilisescu numa di “mucanji”, cari u loarâ di la “mocanu”(omu di munti), acshi cumu sigura-shi dzâtsea românjilji ditu Dobrogea, iu furâ colonizats a noshtsâ, tutu acshi românjii lâ dzâsirâ armânjiloru “makedoni”, acshi cumu sigura-shi dzâtsea a noshtsâ.
4. Limba armâneascâ ari unu fondu di zboarâ deadunu/comunu cu limba greacâ sh limba latinâ tu unâ proportsiuni di 70-80% (isa-isa), la cari s-adavgâ 20-30% di zboarâ comuni cu limba arbineasâ, slavona ditu Notu sh turca. Easti ti tsâneari minti câ limba armâneascâ nu fu canâ oarâ anvitsatâ tu sculii, pânâ tu deftira parti di eta 19, cându ahurhirâ protili sculii tu Balkanu, tu-ahurhitâ sh ti ptsânu kiro pi armâneashti. Acâ fu anvitsatâ mash pi cali oralâ sh armânjilji furâ dispârtsâts sh-bâna tu ma multi craturi dupu 1878 (Thesalia fu datâ la Gârtsia) sh maxusu dupu 1913 (defturlu polimu balcanicu), limba armâneascâ azburâtâ easti idyea pisti tutu.
5. Tu memoria colectivâ, armanjilji dzâcu câ s-tragu di la popullu alu Philip sh Alexandru, ca “makedonji”. Intirisantu easti câ aestâ minduiari u-au multsâ armânji tu tuti craturli iu bâneadzâ. Cumu poati s-hibâ exiyisitâ aestâ minduiari?

Ninti s-agiundzemu la unâ apofasi, vremu s-mutrimu ndauâ documenti tsi suntu adusi aminti di atselji cari avurâ mirakea s-anyrâpseascâ trâ armânji, ca trâ elementu ditu “romanitatea di Notu-Apiritu”, i ca trâ “armânji”, numa cu cari furâ cânâscuts di ma multi eti ncoa.

1. Naima vecljiulu documentu cari anyrâpseashti trâ limba latinâ cari s-azbura tu tutu arealu balkanicu, yini di la Priscus, isturianu di arâzgâ greacâ, tsi fu deadunu cu Maximin, ambasadoru a Amirălui Teodose II-lu (401 – 450) pi ninga Attila. Priscus dzâtsi câ la kirolu atselu tu Balkanu s-azbura iutsido limba latinâ. Sigura câ elu azburashti trâ atselji cari eara anvitsats, i cari fâtsea emburlâki shi s-priimna pisti tutu shi avea ananghi sâ s-acâkiseascâ cu-alanti milets. Tsi easti intirisantu trâ noi la Priscus easti câ elu pirmituseashti cumu la Attila, s-adună cu unu omu tsi pârea “scythu”, ama cari azbura sh gârtseashti. Priscus dzâtsi câ fu njiratu, ti itia câ azbura gârtseashti poati mash atselji cari eara sclayi di Thrakia icâ di Ilyria. Priscus dzâtsi câ omlu cu cari azbura eara emburu, eara di arâzgâ grecu, ama nu undzea ca trakianu icâ ilyru. Priscus dzâtsi câ aclo iu eara Attila, s-azbura, pi ninga limbili barbari a loclui, limba gothicâ, hunica icâ latina. Loclu zuyrâpsitu di Priscus easti pi Dunâ, tu unu câsâba cu numa Mesie(?) shi s-pari câ easti tru România di adzâ (Oltenia icâ Muntenia). Cumu shtimu câ sh-altsâ armânji emburi dânâsea pritu locurli atseali, n-antribămu desi omlu alu Priscus nu eara vârâ armânu cari, tu-atselu kiro, ca sh-adzâ, azbura multu efcula tuti limbili.
2. Unu altu documentu cu numa di “Cronographia” iasti anyrâpsitu di Theophanes Confesorlu (752 – 817), iu dzâtsi câ bizantinjlji kirurâ polimlu contra avarilor la anlu 587, dupu tsi unu ditu ashkerea bizantinâ gri câtâ unu sotsu “torna torna fratre”. Ninti s-videmu tsi arâzgâ potu s-aibâ aesti zboarâ, iasti intirisantu ti dzâtseari câ tu ashkerea bizantinâ, tu kirolu atselu, avea shi makedonji. Intirisantu easti câ Theophanes anyrâpsi isturia aestâ dupu 200 di anji di cându s-featsirâ factili shi, nu dupu multu kiro, numa di “makedonji” eara ninga ufilisitâ, cându Vasili Portlu, cari fu amirălu a Bizantsului, tu deftura parti a etâljei 9, bâgă timeljilu a dinastiljei “makedone”, cari deadi “bazilei” ti aproapea dauâ suti di anji. Trâ zboarâli anyrâpsiti di Theophanes, trâ cari s-dzâtsi câ suntu di arâzgâ latinâ sh cari dusirâ la amintarea theoriljei a limbâljei “protoromânâ”, ti atselji cari cânoscu limba armâneascâ easti limbidu câ eali suntu curatu armâneshtsâ.
3. Cronicarlu byzantinu Georgios Kedrenus anyrâpseashti câtâ anlu 1100-1150, câ vlahii “călători/nomadz” suntu atselji cari vâtâmarâ  David, fratili a vâsiljelui vâryaru Samuel, elu ishisi s-pari vlahu, dupu cumu anyrâpseashti T.J.Winnifrith. Loclu iu fu vâtâmatu  eara pi calea di Kastoria câtâ Ohrida, iu eara capitala tsaratlui vâryaru.
4. Cronicarlu grecu Nicetas Choniates (1155-1216) anyrâpseashti câ vlahii suntu ca tserghii ditu muntsâ. Elu anyrâpseashti câ Thesalia purta numa di Marea Vlâhii.
5. Geoffroy de Villehardouin, cronicaru frântsescu (1150-1213) tsi lucra pi ninga Boniface de Monferant, vâsiljeilu a Saloniclui tu kirolu a Crutsiadâljei IV, anyrâpseashti di Njica Vlâhii, Marea Vlâhii sh Vlâhia Albâ.
6. Rabinlu Benjamin de Tudela, di arâzgâ ditu Spanii, anyrâpsea, dupu tsi fu tru Balkanu, tu anjii 1159-1173, câ anaparti di arâulu Σπερχειός (latin Spercheus) eara Vlâhia sh bânâtorlji di-aclo eara oaminji cu curagiu sh câ nitsi unu amiră nu poati sâ-lj cumândâseascâ.
7. Chalcondylas, cronicaru grecu (1423 – 1511) anyrâpseashti câ vlahilji s-afla tu Laconia (Peloponezu) sh loclu tsi s-tindea di Ioanina câtâ Trikala purta numa di Vlâhia di Nsusu (Dolopia).
8. Phranzes, tutu cronicaru grecu (1401-1477) anyrâpseashti câ Njica Vlâhii s-afla tu Etolia sh Acarnania, iara Vlâhia di Nsusu tu Epiru.

Videmu ditu documentili di ma-ndzeanâ câ numa di “vlahu” alânceashti câtâ tu ahurhita etâljei 12 sh tuts atselji cari azburăscu di “vlahi”, facu ligâtura cu unu “populu ditu munti”, “picurari” i “cârvânari/călători” cari “alâxea loclu/nomadz/migratori”. Tu tuti documentili di cari azburâmu ma-ndzeanâ, zborlu “vlahos” yini ditu limba greacâ. Ma amânatu, cându easti ufilisitu tu alti limbi, ari idyia soie di-anyrâpseari.

Iasti intirisantu ti tsâneari minti câ, di naima ptsânu dauâ suti di anji, di la anyâpserli alu Pouqueville (1810),  numa di “vlahu“ i “cutzovlahu” eara datâ armânjiloru di grets shi s-acâkisea câ easti zborlu di unu populu di “picurari”, acshi cumu sh numa di “tschobanu” eara ufilisitâ di arbineshi/ilyri ti idyiulu populu. Cumu videmu, dauli numi suntu ufilisiti di naima vecljili populi ditu Balkanu shi eali zburăscu di idyiulu populu, atselu cari adzâ-sh dzâtsi “armânu” icâ “rrâmânu”.

Tutu tu kirolu atselu, ditu gramatica alu Mihali Boiagi (1813) ufilisearea zboarâlor “makedo-vlahă” fatsi ti prota oarâ ligâtura anamisa di aesti dauâ numi.

S-hibâ “vlahu” numa ti-“atselu” cari bâna tu Makidunie, aclo iu bâna sh alti populi ? Icâ Boiagi ufiliseashti ti prota oarâ unâ sintagmâ tu cari adutsi aminti unu populu cari-sh dzâtsea “makedonu” shi cari eara cânâscutu sh-cu numa di “vlahu” ?

Cumu vidzumu pânâ tora zboarâli “vlahu” shi “armânu” zuyrâpsescu idyiulu populu, naima ptsânu tu Gârtsii sh Arbinishie.

Potu s-hibâ dauli zboarâ ligati di popullu “makedonu”?

Cumu avemu dzâsâ ninti, tu memoria oralâ, armânjii minduiescu câ s-tragu di la popullu alu Philip shi Alexandru atselu Marli, populu tsi-shi dzâtsea “makedonu”.

Ari vârâ thimeljiu aiestâ minduiari ?

Unâ apandisi la aestâ antribari u-aflămu la isturianlu romanu di limbă greacâ, Flavius Arrianus (95-175 dH) cari anyrâpsi trâ expeditsiili alu Alexandru, tu cartea apridusâ pi frântseashti cu numa “Anabase d’Alexandre le Grand”. Shtimu câ Arrianus fu mari functsionaru romanu, di culturâ shi di limbâ greacâ, bunu sotsu cu amiradzlji romanji ditu kirolu a lui sh maxusu cu Hadrien (76 – 138 dH). Anyrâpsi ti bana alu Alexandru dupu tsi avu tihea s-adyivâseascâ anyrâpserli orighinali alu Ptolemeu sh Aristobule, doi strateghi, bunji sots di-alu Alexandru.

Ditu isturia alu Arrianus shtimu câ ashkerea alu Alexandru eara di vârâ 39.000 di oaminji, ditu cari naima multsâ eara makedonji. Alantsâ eara grets, trakianji, ilyri sh tribalianji.

Tu analiza ti cari avemu sinferu, dânâsimu la unu zboru cari lu dzâsi Alexandru dinintea makedonjiloru, cându s-turna, dupu polimlu cu Porus.

Ia tsi lâ dzâtsi Alexandru a makedonjiloru cari vrea sâ-lji pitreacâ acasâ:

« Ce n’est point pour vous retenir, Macédoniens. Je vous ai laissés libres de partir. C’est pour vous rappeler tout ce que vous avez contracté d’obligations et le retour dont vous les avez payées, que je vous adresse la parole.  Commençons, ainsi qu’il est convenable, par Philippe, mon père. Philippe ayant trouvé vos hordes errantes, sans asile fixe, dénuées de tout, couvertes de peaux grossières, faisant paître dans les montagnes de misérables troupeaux que vous disputiez avec peu de succès aux Illyriens, aux Triballiens, aux Thraces voisins, vous revêtit de la chlamyde, vous fit descendre des montagnes dans la plaine, vous rendit, dans les combats, les émules des Barbares. »

« Nu voiu s-vâ tsânu, Makedonji. V-alâsaiu eleftiri s-fudzits. Voiu s-v- aducu aminti di-atsea tsi nâ leagâ sh cumu pâltitu borgea tsi vâ-u loatu. S-ahurhimu acshi cumu iasti aradha cu Philip, afendi a meu. Philip, cari v- află tu ceati/parei/migratoari, fârâ apanghiu astâsitu, dipu fârâ tsiva, anviscuts tu kelji groasi, pâscânda tu muntsâ cupiili a voasti,  cari li-ampârtsats cu ptsânu amintaticu cu vitsinjlji a voshtsâ ilyri, tribalianji, trakianji, shi vâ-nviscu tu chlamidâ, vâ dipusi ditu muntsâ tu câmpu shi vâ featsi kihâljadz pristi barbari »

Zuyrâpsearea di ma-ndzeanâ easti prota cari aleadzi unu populu di-alanti cu cari bâneadzâ shi easti adratâ di unu vâsilje cari-sh cânoashti ghini fara.

Videmu câ ditu tuti populi cari bânarâ tu Balkanu, mash makedonjilji suntu di prota picurari migratori shi di mari simasii easti câ Alexandru nu adutsi dipu aminti di grets – cari nu bâna tu muntsâ sh nu avurâ canâoarâ zânatea di picurari.

Dânâsimu aoa cu zborlu alu Alexandru cari va lu-apridutsemu, cu tutâ cartea alu Arrianus, ma amânatu. Tora dioarâ  vremu s-nâ turnămu la ligâtura tsi putemu s-u adrămu andicra di numa di “makedonu” cu atsea di “vlahu” sh dipu tu soni cu-atsea di “armânu”.

Acshi cumu easi tru miydani ditu documentili cari li-adusimu aminti tu aestâ analizâ, treili zboarâ zuyrâpsescu unu singuru populu: unu populu cari di prota avea zânatea di « picurari migratori », acshi cumu lj-aducu aminti tu anyrâpserli a loru cronicari ditu tuti etili.

Numa di « makedonji » u aflǎmu pânâ tu eta 11, purtatâ di dinastia “makedonjloru” alu Vasili Protlu, amirălu a Byzantsului, cari-sh trâdzea arâzga ditu popullu alu Alexandru. Nu shtimu ni câ tse, nitsi cumu, tu anyrâpserli ahurhindalui cu eta 11-12, numa sumu cari aflămu idyiulu populu s-alâxeashti tu numa di « vlahu ». Acâ theoria dzâtsi câ orighinea zborlui « vlahu » yini ditu zborlu ghermanicu « Walha », a naua nâ si pari câ exiyisea nu easti multu sânâtoasâ sh minduiarea tsi s-featsi ti aestâ lâyurii nu fu multu ahândoasâ. Nu putemu s-pistipsimu câ zborlu « Walha » icâ « Volcae », cari lu-aflămu tu anyrâpserli alu Julius Caesar sh cari tu limba greacâ fu cunuscutu ca « Ouolkai » agiumsi, dupu ma multu di unâ njii di anji, « vlahos » !

Cumu gretslji furâ atselji cari ufilisirâ prota oarâ, tu eta 12, zborlu « vlahos » shi cumu zborlu armasi nialâxitu pânâ adzâ, minduimu câ elu zuyrâpsea popullu makedonu/armânu shi avea noima di « picuraru »- prota zânati, di daima, a armânjikloru. Acshi cumu sh-adzâ gretslji lu ufilisescu sh-cu noimâ pegiorativâ.

Muntili sh cupiili di oi, cu cari bâna makedonjii/vlahii/armânjii, suntu « izvurlu » ditu cari alâncea aestu populu di totna. Sh-acshi armasi sh- adzâ.

Sigura câ aestu populu s-« virsa », cându sh-cându, tu văljuri, tu câmpuri, acshi cumu featsi sh-tu kirolu alu Alexandru, shi « adâpa » di multi ori sh- alti populi tu cari, di multi ori, s-tukea. Poati câ aestâ easti exiyisea câ nu puturâ tu isturii sâ s-adunâ, sâ-shi adarâ unu cratu mashi a loru…

Cându bâna tu muntsâ, sh-tritsea bana tu parei njits, tu fâlcări shi fumealjia eara tutâ avearea lui. Cându ishea tru xeani, bâna cu dorlu sâ s-toarnâ tu locurli di iu vini. Acshi cumu adră sh-tu kirolu alu Alexandru…

Paris, 16 di Brumaru 2009

Ti tuts atsei tsi au mirachi di limba shi cantitsili armaneshtsa.

Dupu tsi antunică intrămu ân casă. La televizie tsi avea aseara, tsi avea sh-aualtadz, nâscântsă oaminj, pâltits cari sâ shtii di cari ta s-nâ shutsâ mintsâli, s-nâ mintească ta s-pistipsim că easti dealithea tsi azburăscu sh-tsi s-ancaci nâshi. Zboarăli cari li avdzăm di la televizie suntu ca născănti chetsari cutuvuliti pitu arină, anvăliti cu malăma shi sălăghiti câtâ lao. Irina nj-adghivăsi ditu jurnal că tu Gărtsie viniră iara la puteari oaminjlji al Papandreu sh-năs dzâsi că află la Atena  văsilia cu mari borgi di euro ti nafoară, sh-tu văsilie mash furlăchi, băcshishi, arâderi, sh-hârgiuiari naljurea. U băgaiu să-nj adghivăsească iara, că dzâshu că alătusii văsilia. Irina nj-u turna că easti zboirlu di Athina, nu di Bucureshti. Pi la sihatea 20:30 lu ncljishu TV-lu mi alinaiu ân dzeana sh-mutrim doilji pi TV Makedonia: Custica Canacheu, Mariana Bara, armânj di Cogealac, Prof. Tiberiu Cunia ditu SUA, Prof. Cuşa di Constantsa, oaspits pi la andamusli armâneshti. Nj-adushu aminti că di vârâ ndauâ stâmânj voi s-angrâpsescu cum tricum la Dzâlili a Culturăljei Armânească estan. Tu 28 di augustu 2009, tahina, mini sh-cu Irina ancălicăm automobilu di la Bănjli Amara di ninga Slobozia, iu earam ti yitripseari sh-u pălim până Constantsa. Pi la sihatea 11 dânâsim prota la Simpozionlu “Dimândarea Parintească”, ândreptu di yiaturlu Aurel Papari, la Universitastea “Andrei Shaguna”. Intrăm tu Sala di Consiliu iu s-tsânea simpozionlu, armânj anvitsats spusiră di Istoria armânjlor ditu Românie sh-tsi bunets adrară ti aestă vâsilie, eara adunats aclo vârâ 20 di invitats. Shidzum vârâ trei sihăts. Acultăm cu tinjie conferintsili. Tu pauza di café shidzumu di zbor cu dl.Aurel Papari, cu dl.prof.Goshu Lambru, cu dl.Victor Enache di Timishoara, cu prof.Virgil Coman, miglinitlu  sh-cu profesorlu Stoica Lascu. La sihatea 2 s-deadi pauza ti measă. Noi nă alinămu pi automobil sh-li călimu ândreptu la hanea al Terzi, la colonadi, iu mâcămu pită di cashu cu mârcatu di oi. Easti ghini să shtits că mârcatlu di oi easti adrat tu căsăbălu M.Kogălniceanu, tutu di armânj, cari s-alavdă pi etichetă că easti nai ma bunlu mârcatu di oi ditu vâsilie. Câ easti bunu easti dealithea, câ neasim sh-deftura dzuuă sh-lom sh-ti acasă mârcatu. Dupu prândzu, la sihatea 17:30 nâ andămusimu la Muzeulu di Artă di Constantsa, cu Comunitatea Armânjlor. Nâ prividzumu cu domnul sh-doamna Platari di Aminciu, cari tora bâneadză Athina. Nă priimnămu cu nâshi niheamă prit muzeu sh-dânâsimu la bustul al Beethoven faptu di armânlu Dimitrie Paciurea. (Gramustea avea un mâhâlă ântregu cu numa Paciurea). Mini nu vedu multu ghini, ama âl vidzuiu di aproapea pi dl Yioryi Platari cari mutri la bustul al Beethoven. Fatsa a lui spunea ună ciudie: “Cum putu Paciurea s-aspună pi prosuplu al Beethoven minduirea shi dirinarea cari u shtie tută lumea?”.                                                               Al dusimu dl.Platari s-veadă sh-picturli al  Aman sh-Kimon Loghi, altsă doi pictori di fară armânească shi s-hârsi multu. La muzeu vizumu unu spectacol mushatu ali pareie di ficiurits armânj, “Lilici ditu maiu”, urnipsits di profesoara sh-cântătoarea Zoe Gica.  Ti ciudie, anu di anu, d-na Zoe Gica adutsi alti fidănj cari cântă sh-gioacă armâneashti. La muzeu u vizităm expozitsia di pictură shi sculptură a artishtilor armânj sh-a oaspitslor a lor românj, expozitsie ândreaptă cu pidimo di sculptorlu Mihali Tugearu. Di vârâ ândoi anj, el nâ aspuni. tsi mushutets scot tu migdani armânjlji a noshtri cu hari di la Dumnidză. Priimnândalui pitu muzeu  nă andămusimu cu dl.deputat Costică Canacheu, prezidentul a Farăljei Armânească ditu Românie cu cari alâximu impresii. Nâ vidzumu cu multă harauă cu armânjlji di Skopie, Mita Papuli, Santa al Djica, Vanghea Mihanj Steryiu. Nă prividzum cu armânjlji ditu gârtsie: Mihali Velo, Ioryo Maneca, Ioryu Ceamitru, Tachi Galaitsi sh.a. Earau vinits sh-Iancu Perifan sh-Niculachi Caracota di Paris, di Frantsa, Kira sh-cu Iani Mantsu ditu Ghirmânie, ama di cându ishiră tu pensie nu para shedu acasă, câ nâpoi cu doi meshi nâ andămusim cu elj tu Gârtsie, iu au casă, âlj vidzumu Constantsa shi pisti ândauă stâmânj nâ andămusimu la simpozionlu di Bucureshti. Tutu aoa nă andămusim sh-cu scriitorlu Cola Shutaru. Nă prividzumu sh-nâ ghinuimu cu harauă cu multsâ altsâ armânj cunuscuts di anj di dzâli. Easti mari mirachi s-ti andămuseshti shi s-shedz di zbor cu armânj ca dit zâmani. S-veadi pi fatsa a lor haraua că lja parti la un mari simpozion ti armânami. . Dicseară neasim la Teatrul Liric iu vidzumu piesa “Mincinoslu” di Carlo Goldoni, apridusă pi armâneashti di Toma Enache, cari featsi sh-regie sh-giucă sh-rolu principal. Impresiili di la piesa di teatru li angrăpsi multu mushatu Kira Iorgoveanu Mantsu, ama sh-pi noi nă arisi multu zborlu armânescu pi scenă. S-u vedz shi s-u ascultsă Dana Pocea cându âlj pirmituseashti a fendu-sui “lele tate, nu mi pistipseshtsă că mini tsă spunu dealithea, că nu eara vârnu ficior la noi ân casă prinduseară. Nu ascultă tsi zburashti lumea” . Mi arisiră multu tuts interpretslji ditu piesa “Mincinoslu”, nu s-duchea cari easti profesionistu sh-cari easti amator. Mutreshti sh-ti ciudiseshti s-avdza zbor amânescu tu piesili al Carlo Goldoni, angrâpsiti cu multi suti di anj nâpoi.

Fatsi ca trupa di teatru ândreaptă di Toma s-u priimnăm prit Balcanj, iutsido iu ari armânj. Mini va s-agiutu pi ninga altsă armânj, maca Fara va s-andreagă.

Sâmbătă tahina tu 29 di augustu, la sala di conferintsi di la un hotel mardzina di amari, Constantsa s-tsânu Simpozionlu “Bati câmbana” ti pistea la armânj. Sala mplină, 200-300 di inshi, multsâ tiniri, pi aoa sh-pri aclo vârâ cama tricut, ashi ca mini. Azburâ prota Custica Canacheu, prezidentul a Farăljei. Moderator fu Kirana Darlaiani, cari cu multă tinjie cumândusi simpozionlu. Lu ascultămu cu tinjie pi filozoflu George Vrană. Loai di hâbari ditu spusa al George că noi him stră-strănipoţli a imperatorlor romanj. Ama cându azburashti George Vrană  va s-badz ghini ergu la zboarăli cari li dzâtsi, multu mintimeni. Lu ascultu pi George Vrană di pisti 10 anj. Di tsi dzâtsi nâs acăchisescu vârâ 90%, alanti 10% nu ljau di hâbari tsi va s-dzâcă. Cafi oară mi ciudisescu “di iu ascoati ahânti nali”. George azburâ pisti 45 di minuti. Sh-ma s-lu alashi azburashti sihăts multi că ari tsi s-aspună.

Azburâ Yioryi Platari di Atina. Nă ciudisi cu limba a lui armânească di Aminciu, iu multi zboară sh-u aducu cu limba română. Că ashi easti la elj, la Aminciu. Sh-easti dealithea, că earam la Aminciu shi âlj avdzâiu cumu azburăscu, sh-aclo nu avu vârnâoară shcoală românească. Lu-ascultămu cu tinjie sh-pi Santa al Djica, di Skopia, cari azbură mintimenu sh-documentat ti pistea la armânj. Lu-asculţamu cu tinjie pi preftul Sasho Gherunda di Skopie cari nâ spusi cu tsi problemi s-ampulisescu preftsâlj armânj tu Machidunie, ama nu mash aclo. Vanghea Mihanj Steryiu di Skopie nâ hârsi cu ună mushată poezie di-a ljei. Dl.Tacu Piceava nă durusi “Cartea di ncljinari” apridusă di elu pi armâneashti, iara Aurica Piha nâ deadi cartea cu sâmtsâlj armânj.. Di la dl.Platari lom ună carti, ngâpsită di mână sh-cu ilustratsii, că vârâ Vânghelju di văr chiro. Multă tinjie ti treilji ti lucurlu bunu tsi lu-adară. Impresia cu cari armash mini, di la aestu simpozion easti că armânamea ditu Balcanj easti pi cali bună sh-neadzi nâinti. Lucurlu armânescu easti purtatu ninti di tiniramea armânească di iutsido. Nâpoi cu ma multsâ anj la simpozioani earam mash di atselj cama tricuts di anj. Tora vedu multsâ tiniri cu mirachi ti lucurlu armânescu.

Dupu simpozion nă priimnămu pitu Constantsa, pi la Cazino, mardzina di amari, prândzâmu tu vecljiu câsâbă, biium un café tu noulu câsâbă sh-dicseară, diznou la teatru s-videm piesa “Secta a muljerlor”, ândreaptă pi armâneashti di regizorlu Toma Enache, după “Niorlji” di Aristofan. Intrăm tu sală, lumi ptsânâ., sihatea ti ahurheari avea tricută. Toma Enache ishi pi scenă, mutri tu sală shi antribă iu suntu armânjlji? Armânjlji eara vgats la Mamaia iu pareili di Veria sh-di Skopia avea ândreaptă un spectacol armânescu. Ahât cântară sh-giucară ta sâ-lj veadă lumea că amânară niheamă. Di cara viniră, sala s-umplu di armânami. Piesa ahurhi, s-avdză pi scenă zbor armânescu, sâ-lj vedz pi Vasili Toma sh-Toma Enache sh-alantsă tiniri sh-tinire stau sh-mi ciudisescu: “Easti dealithea tsi vedu mini diniti? Naca Aristofan angâpsi pi armâneashti?” Ahăntu ghini li shutsâ Toma pi armâneashti câ ti minduieshti câ di iu li-ascoasi!?  Tricu pisti unu mesu sh-oară di oară azburăscu cu Irina di mushuteatsa di la aesti dauă piesi. Nă adutsemu aminti cu multă harauă di nâscânti zboară ufilisiti pi scenă. Dumânia tu 30 di augustu nu putui s-negu la adunarea di hoara Eschibaba, iu vini sh-prezidentul ali Românie, dl.Traian Băsescu, câ earam la ună andamusi cu soia di Constantsa. Vidzumu la ma multi televizii corlu mari di Eschibaba, ân cap cu dl.prezidentu Traian Băsescu, cu hlambura tu mână. Mari tinjie nâ featsi. Sh-mari tinjie âlj purtăm a d-lui prezidentu sh-a d-lui deputat Custica Canacheu cari u ndreapsi andamusea. “Dzâlili a Culturăljei Armânească” di estan, cu titlu “Bati câmbana” fură ândreapti di una pareie di tiniri cumândusits di Nicu Vrană ca director executiv. Inimarcul Yoryi Shutaru, directorlu ali TVMakedonia  li filmă tuti manifestărli sh-li bâgă pi internet ta s-hârsească armânjlji di iutsido. Stila Beca li filmă sh-elu manifestărli ta s-armână ca documentu.

Cu multă tinjie ti armânami,

Lifteri shi Irina Naum

A noaua na loua multu harii emisia adrata di redactsia armaneascsa di Republika di Makidunii ti Dzua Natsionala la 23-05-2009 tu Republika di Makidunii

Tip: atseali dip tu soni video suntu pi frandza dit soni. Antsapats aua!